Σκέψεις για την αναγέννηση του δυτικού ανθρώπου

Η Αναγέννηση δυστυχώς ποτέ δεν ολοκληρώθηκε και το στοίχημά της φυσικά δεν κερδήθηκε. Ποιος ήταν ο σκοπός της; Η σύνδεση του παλιού με το νέο, του παρελθόντος με το παρόν αλλά κυρίως με το μέλλον, κάτι που απλώς δεν συνέβη ποτέ, καθώς ο παλαιός άνθρωπος δεν συναντήθηκε ποτέ με τον νέο. Αυτή η αποτυχία σύζευξης προφανώς οφείλεται στους κατακερματισμένους δεσμούς με την αρχαιότητα, σε τέτοιο σημείο που να θυμίζει καταστάσεις αμνησίας, σαν να υπάρχει ένα τεράστιο κενό μνήμης για μια μεγάλη χρονικά περίοδο της ζωής μας. Σαν να μου έλειπε μία ολόκληρη εικοσαετία από το μνημονικό μου και οι μόνες πληροφορίες που θα είχα ο ίδιος για την ζωή μου, θα ήταν κάτι παλιές ξεθωριασμένες φωτογραφίες, όπως επίσης κάποιες ξεχαρβαλωμένες κι αναμασημένες διηγήσεις τρίτων. Δεν θα ήταν φοβερό; Ασφαλώς και θα ήταν. Ο δυτικός άνθρωπος είχε την ατυχία να μην εκπαιδευτεί από τα λάθη των αρχαίων, αλλά ακόμη χειρότερα είχε την δυστυχία να μην παιδευτεί από την σοφία τους. Κι έτσι ξεκίνησε σχεδόν από την αρχή, ξανακάνοντας τα ίδια λάθη κι ακόμη μεγαλύτερα. Ο Πολύβιος είχε δίκιο. Η ιστορία σου διδάσκει πώς να αποφύγεις τα λάθη του παρελθόντος. Η άλλη επιλογή είναι να κάνεις με την ησυχία σου, όποια ανοησία σου φαίνεται λογική και να αναγκαστείς να μάθεις με τον δύσκολο τρόπο, ενώ υπήρχε ο απείρως πιο εύκολος. Ας είναι. Ο δυτικός άνθρωπος έπρεπε να εφεύρει εκ νέου τον τροχό. Φαίνεται ότι ήταν βαθύτατη εσωτερική ανάγκη του συλλογικού ασυνειδήτου να πέσει σε έναν βαθύτατο λήθαργο πολλών αιώνων, από τον οποίον, ας μην κοροϊδεύουμε τον εαυτό μας, δεν έχουμε εγερθεί. Καλός είναι ο ύπνος, αλλά οι πολλές ώρες είναι αν μη τι άλλο βλαβερές. Καίγεται ο εγκέφαλος, ο οποίος μάλλον είναι χρήσιμος, αν κι έχουμε λησμονήσει τις οδηγίες χρήσης του προ πολλού. Δεν είμαι επαγγελματίας πεσιμιστής, ούτε μου αρέσει να κολυμπώ στα ρηχά νερά της λασπώδους απαισιοδοξίας. Θεωρώ ότι το μέλλον ανήκει στον άνθρωπο κι ότι αυτές οι τάσεις παλιμπαιδισμού, τις οποίες επιδεικνύει αρκετούς αιώνες τώρα, είναι παροδικές. Ως προς τον δυτικό άνθρωπο δε, είμαι πεπεισμένος σθεναρά πως δεν έχει ωριμάσει ακόμη. Το έκανε κάποτε, του φάνηκε πως έγινε νωρίς και αποφάσισε ότι ήταν καλύτερο να το διασκεδάσει λίγο ακόμη, προτού αναλάβει δράση και πάλι, προτού αποφασίσει να πάρει την ζωή πραγματικά στα χέρια του. Η κουλτούρα των αρχαίων δυτικών πολιτισμών, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται και διάφοροι άγνωστοι σε μας, καταφέρνει να διατηρείται επίκαιρη και χρήσιμη, γεγονός που αποδεικνύει ένα μόνο πράγμα. Δεν τους έχουμε ξεπεράσει. Τους χρειαζόμαστε, μας διδάσκουν ακόμη. Αυτά μπορώ να σκεφτώ. Πέραν από τυφλές και μονόχνοτες προσεγγίσεις, στείρες αναπαραγωγές και ψευδό-ηθικοπλαστικές προσταγές, οι αρχαίοι είναι δεν είναι και τόσο αρχαίοι. Οι κομμένοι δίαυλοι με εκείνον τον πολιτισμό, εκείνη την νοοτροπία, δεν μας επιτρέπουν να κατανοήσουμε σε βάθος ή μάλλον να κατανοήσουμε το βάθος τους. Απόδειξη για αυτό που λέω, προφανώς δεν έχω, αλλά μία καλή ένδειξη της αδυναμίας μας είναι οι ανούσιες, επιδερμικές και συνάμα αναρίθμητες προσεγγίσεις επί προσεγγίσεων σχετικά με αυτά τα ζητήματα. Αν μπορείς να καταλάβεις κάποιον, δεν χρειάζεσαι τόσες πολλές προσεγγίσεις, χρειάζεσαι μόνο μία. Την σωστή, η οποία μας λείπει τόσο πολύ, όσο το φως σε αυτόν που έχει χάσει το φως του. Δεν είμαι κατά της πολυφωνίας, αν αυτό αντιλαμβάνεστε. Καλή είναι η πολυφωνία, αρκεί να παράγεται κάτι από αυτό, αν όχι αρμονικό, έστω δημιουργικό κατά κάποια έννοια. Ούτε προάγω τον στείρο δογματισμό και την ορθή δόξα. Αυτό είπαν οι αρχαίοι, πάει και τελείωσε. Δεν θα τολμούσα να κάνω κάτι τέτοιο. Τουλάχιστον ύβρις μου φαντάζει μία τέτοια απόλυτη θέση. Η ουσία είναι ότι αδυνατούμε να τους νοιώσουμε, όπως πολύ εύστοχα το είχε θέσει και η V. Woolf στο πανέμορφο δοκίμιο της “On not knowing the Greeks”. Δεν τους ξέρουμε τους Έλληνες, ούτε και τους Ρωμαίους, δεν τους κατανοούμε.
Καθώς η μηχανή του χρόνου δεν έχει εφευρεθεί ακόμη (ευτυχώς δηλαδή), τι μας μένει; Να τα βάψουμε μαύρα ή να αναθαρρήσουμε; Να θεωρήσουμε δεδομένο ότι ο δυτικός άνθρωπος έχει χάσει για πάντα αυτήν την περίοδο από την μνήμη του; Σας είπα ότι δεν είμαι απαισιόδοξος. Θέλω να πιστεύω ότι μπορούμε να δημιουργήσουμε εκ νέου δεσμούς με αυτήν την εποχή. Μπορούμε να κερδίσουμε το στοίχημα και να ολοκληρώσουμε αυτό που η Αναγέννηση άφησε ημιτελές. Η “Restauratio Antiquitatis” είναι εκεί και μας περιμένει. Απορίας άξιο, πώς γίνεται αυτό; Πώς γίνεται να θυμηθείς; Δεν χρησιμοποίησα τυχαία το ρήμα "θυμάμαι" στην προηγούμενη ερωτηματική πρόταση. Όχημα της σκέψης του δυτικού ανθρώπου ήταν, είναι και θα είναι ο ελληνορωμαϊκός λόγος. Είναι πολύ βαθιά ριζωμένη μέσα μας εκείνη η κουλτούρα, που αδυνατεί αυτήν την στιγμή να βγει στην επιφάνεια. Είναι μέρος της συνείδησής μας αυτή η κουλτούρα και για αυτό δεν μπορούμε να συμφιλιωθούμε με τον ίδιο μας τον εαυτό, τον οποίο έχουμε κατακερματίσει μη αποδεχόμενοι το παρελθόν μας.