Θηρεύοντας τον κύκνο

Πρέπει να είναι πραγματικά πολύ δύσκολο να διαφωνήσει κανείς με την De Romilly ως προς την τοποθέτησή της σχετικά με την κλασσική φιλοσοφία. Παραφράζοντας ελαφρώς την γαλλίδα ελληνίστρια, στην πραγματεία της περί των μεγάλων σοφιστών της Αθήνας (Les Grands Sophistes dans l’Athènes de Périclès) αναφέρει ότι μελετώντας την περίοδο αυτή αναγκαστικά θα σκοντάψεις πάνω στην φιλοσοφία της. Αναγκαστικά, προσθέτω, θα σκοντάψεις πάνω στον Πλάτωνα. Αγέρωχος και πάντα νέος θα στέκει εκεί αμετάβλητος κι ελκυστικός προκαλώντας τον οποιονδήποτε να τον γνωρίσει, να τον λατρέψει, να τον μισήσει, να τον ακολουθήσει, να τον απορρίψει αλλά ποτέ να τον αγνοήσει. Έτσι είναι ο «Πατέρας της Φιλοσοφίας» όπως με πολύ θράσος τον αποκαλεί ο αναγεννησιακός Marsilio Ficino στην Theologia Platonica του. Έτσι συμπεριφέρεται αιώνες τώρα, περίπου 2.5 χιλιάδες έτη μετά τον θάνατό του. Ανυπόφορος άνθρωπος. Συνεχίζει να «παιδεύει» την ανθρώπινη σκέψη μέχρι και τώρα. Γι’ αυτό άλλωστε κι ο πολύς Whitehead δήλωσε με ακόμη περισσότερο θράσος απ’ τον Ficino ότι η ιστορία της Ευρωπαϊκής σκέψης είναι ένα σύνολο υποσημειώσεων στην φιλοσοφία του Πλάτωνα (Process and Reality). Εδώ δυσκολεύουν αρκετά τα πράγματα. Ισχύει άραγε κάτι τέτοιο; Θα ήταν μάλλον λάθος να αντιληφθούμε κυριολεκτικά την ρήση του Whitehead, αλλά μου φαίνεται αρκετά λογικό να αποδεχτούμε το αναντίρρητο γεγονός ότι κάθε φιλόσοφος προτού πει «τα δικά του», πρέπει να συμβουλευτεί τον Αθηναίο. Κι ας τον απορρίψει μετά, όπως έκανε άλλωστε – ή προσπάθησε να κάνει σύμφωνα με τις κακές γλώσσες – ένας εκ των ευφυέστερων μαθητών του, ο Αριστοτέλης. Στα «ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ», το οποίο δυστυχώς μέχρι στιγμής έχει εκδοθεί μόνο από ξένους εκδοτικούς οίκους, ο Ολυμπιόδωρος ή κάποιος άγνωστος νεοπλατωνικός φιλόσοφος παραδίδει ότι ο Πλάτων προτού πεθάνει είδε ένα όνειρο. Πολλοί κυνηγοί προσπαθούσαν να αιχμαλωτίσουν έναν κύκνο, ο οποίος όμως ήταν αρκετά άτακτος και πηδώντας από δέντρο σε δέντρο διέφευγε της σύλληψης. Ο Σιμμίας, έτερος ακόλουθος του Σωκράτη, ακούγοντας το όνειρο έδωσε την εξήγησή του. Πολλοί θα προσπαθούσαν να συλλάβουν την διάνοια, την σκέψη του Πλάτωνα, αλλά κανείς δεν θα μπορούσε να το κάνει επαρκώς. Αντιθέτως, κατά το δοκούν θα εξηγούσε ο κάθε «κυνηγός» την φιλοσοφία του «άτιμου» αυτού άνδρα. Κύκνος ασύλληπτος λοιπόν ο Πλάτων. Περί του συμβολισμού του κύκνου, την ευστάθεια της ιστορίας αυτής και διαφόρων τέτοιων ζητημάτων, δεν θα γίνει λόγος. Θα γίνει λόγος όμως για το ότι η παράδοση αυτή είχε τελικά βάση, γιατί αυτό συμβαίνει στην πραγματικότητα ακόμη και τώρα. Ατελείωτη η λίστα με τους μνηστήρες, αλλά η Πηνελόπη αρνείται πεισματικά με τεχνάσματα να παραδοθεί σε κανέναν πλην του νομίμου συζύγου, Οδυσσέα. Ατελείωτη η λίστα με τους φιλοσόφους, ιστορικούς της φιλοσοφίας, σοφιστές, διανοούμενους, λογίους και λοιπούς – λοιπούς ευγενέστατους κυρίους (και κυρίες) που προσπαθούν εναγωνίως να εξηγήσουν τον Πλάτωνα. Η συντριπτική πλειοψηφία δε (κι εκεί έγκειται το πραγματικό αστείο) θεωρεί ότι έχει αποκαλύψει τα του Πλάτωνος. Οι πραγματικοί «εμμανέστατοι Πλάτωνος εραστές» όμως (μου διαφεύγει ποιος χαρακτήρισε έτσι τους λάτρεις του φιλοσόφου) ξέρουν καλύτερα. Επί της ουσίας, φαίνεται ότι όλοι θέλουν ένα κομμάτι απ’ τον Πλάτωνα. Η κοινοκτημοσύνη των φυλάκων της Πολιτείας, η οντολογική του προσέγγιση κι η αναγωγή προς το Εν / Αγαθόν, ο ασύγκριτος ορθολογισμός του, η αγάπη του προς τα μυθολογικά σχήματα, οι κατηγορίες του προς τους ποιητές, η αντιπάθεια του προς το δημοκρατικό πολίτευμα δίνουν σε πολλούς την δυνατότητα να οικειοποιηθούν το όλον του Πλάτωνα. Οπαδοί απολυταρχικών καθεστώτων, δογματικοί ορθολογιστές (ναι, υπάρχει κι αυτή η φυλή), θεοκράτες έχουν κρυφτεί πίσω απ’ τον Πλάτωνα, για να καλύψουν τις δικές τους ιδέες πίσω απ’ την κακώς εννοούμενη επί του παρόντος μεγάλη αυθεντία του Πλάτωνα. Πώς αλλιώς να κάνουμε; Όταν ένα δέντρο είναι τεράστιο, έχει μεγάλο ίσκιο και κρύβονται πολλοί σ’ αυτόν. Αξιόλογο το σχόλιο των Copenhaver/Schmitt,το οποίο παραθέτω αυτούσιο: «Ο Πλατωνισμός φάνηκε τόσο πρόσφορος για τις χριστιανικές διδασκαλίες της κτίσεως, της αθανασίας και της μετά θάνατον ζωής, ώστε οι πατέρες της εκκλησίας να κάνουν την παράδοξη φιλοφρόνηση στον Πλάτωνα, σύμφωνα με την οποία ο τελευταίος είχε κλέψει τις ιδέες του απ’ τον Μωυσή κι άλλους σοφούς της Βίβλου» (Η Φιλοσοφία της Αναγέννησης). Όπως είπαμε. Όλοι θέλουν ένα κομμάτι απ’ τον Πλάτωνα, μία ταύτιση, μία αναγνώριση. Όπως επίσης, πολλοί θέλουν και το αντίθετο. Να δείξουν το πόσο λάθος ήταν, το πόσο υπερεκτιμημένος είναι καθώς και το πόσο παρωχημένος πρέπει να θεωρείται. Αρκετά όμως με όλα αυτά.
Καλό είναι να πραγματευτούμε κάτι άλλο εν τάχει. Το πως κατανοούμε τον Πλάτωνα. Υπόψιν, δεν ισχυρίζομαι ότι εγώ κατέχω τον Πλάτωνα. Ομολογώ ότι την πρώτη φορά που ολοκλήρωσα το διάβασμα (κι όχι την ενδελεχή μελέτη) των διαλόγων του, ένιωσα τόσο υπερήφανος που «γνώριζα» τον Πλάτωνα. Με τον καιρό μου πέρασε. Κατάλαβα ότι έχουμε μπλέξει με τον άνθρωπο. Πώς ξεμπλέκουμε; Αυτό είναι μεγάλη ιστορία. Καταρχάς, απαραίτητο είναι να μελετηθούν οι διάλογοί του κι όχι κάποιοι σύγχρονοι και μη ερμηνευτές του, οι οποίοι ως άλλοι σοφιστές έρχονται να αποδείξουν ότι ο Ήλιος βγαίνει το βράδυ ή ότι η μύγα είναι οικόσιτο έντομο. Κι εκεί που αρχίζει το πελάγωμα, έρχονται προς επίρρωση του ηθικού των μελετητών κάποιοι έξοχοι πλατωνικοί φιλόσοφοι (πολλών περιόδων, Ακαδημία, Μέση Ακαδημία, Νεοπλατωνικοί), προκειμένου να βοηθήσουν. Θα μπορούσαν να προταθούν πολλοί, αλλά είναι προτιμότεροι οι πλέον προσιτοί, όπως ο Πλούταρχος με τα «Ηθικά» του. Αξιόλογος είναι κι ο «Διδακτικός» του Αλβίνου ή Αλκίνοου, όπου παρατίθενται με απλό τρόπο οι βασικές του θέσεις. Με εξαιρετικό σεβασμό θα ήθελα να προσθέσω στην λίστα και τον μεγάλο Thomas Taylor. Αυτός ο Βρετανός αποτελεί τον γνησιότερο πλατωνικό των τελευταίων αιώνων και το εισαγωγικό του έργο «Introduction to the Philosophy and Writings of Plato» χάρμα οφθαλμών και διανοίας για κάθε φίλο του Αθηναίου.
Τελειώνοντας το κείμενο αυτό, θα ήθελα μόνο να προσθέσω και το εξής απλό. Δεν χρειάζεται να θέλει κάποιος να γίνει φιλόσοφος και δη πλατωνικός, για να διαβάσει τον Πλάτωνα. Λογική, διαλεκτική, αφαιρετική – αποκλίνουσα σκέψη είναι μερικά απ’ τα οφέλη που συναντάς στο έργο του. Θα συμφωνήσω με τον MacLennan που λέει ότι πίσω από κάθε μεγάλη ανακάλυψη του ανθρώπου, κρύβεται ο μηχανισμός σκέψης του μεγάλου Αθηναίου.